• sobota, 07 stycze┼ä 2012 21:34
  •   2118

Miejsca pami─Öci Powstania Wielkopolskiego

Miejsca pami─Öci Powstania Wielkopolskiego

Powstanie Wielkopolskie 1918-1919, kt├│rego zwyci─Östwo odegra┼éo wa┼╝n─ů rol─Ö dla odrodzenia po wielu latach zabor├│w pa┼ästwa polskiego, staje si─Ö z roku na rok coraz odleglejsz─ů kart─ů w historii walk niepodleg┼éo┼Ťciowych naszego narodu.

Masz zdj─Öia lub film do tego artyku┼éu?   Wy┼Ťlij je do nas!

Typography
  • Small
Udost─Öpnij to

W bie┼╝─ůcym roku obchodzimy ju┼╝ 93. rocznic─Ö wybuchu Powstania. Nadto ┼╝yje ju┼╝ tylko trzech powsta┼äc├│w wielkopolskich, i to w wieku 101-103 lat.

┼Üwiadectwem tych wydarze┼ä historycznych pozostaj─ů jedynie pomniki i inne obiekty po┼Ťwi─Öcone pami─Öci Powstania Wielkopolskiego. S─ů one przedmiotem szczeg├│lnego zainteresowania Towarzystwa Pami─Öci Powstania Wielkopolskiego, kt├│re za g┼é├│wny cel swojej dzia┼éalno┼Ťci przyj─Ö┼éo krzewienie wiedzy i kultywowanie pami─Öci o Powstaniu Wielkopolskim i jego uczestnikach.

Jest to realizowane w wielu formatach, mi─Ödzy innymi przez organizacj─Ö odczyt├│w i prelekcji, wymian─ů do┼Ťwiadcze┼ä z pracy wychowawczej szk├│┼é nosz─ůcych imiona bohater├│w Powstania Wielkopolskiego, wydawnicze rocznika ÔÇ×Wielkopolski PowstaniecÔÇŁ i coroczne przyznawanie statuetki ÔÇ×Dobosz Powstania WielkopolskiegoÔÇŁ ÔÇô Nagrody Honorowej Towarzystwa za szczeg├│lny udzia┼é w upowszechnianiu czynu powsta┼äczego 1918-1919 roku. Laureatem tego┼╝ wyr├│┼╝nienia jest tak┼╝e autor niniejszego opracowania ÔÇô Pawe┼é Anders.

Towarzystwo troszczy si─Ö r├│wnie┼╝ o materialne upami─Ötnienie Powstania Wielkopolskiego. Jego ogniwa organizacyjne by┼éy w ostatnich latach inicjatorami ufundowania i ods┼éoni─Öcia kilku nowych pomnik├│w i tablic pami─ůtkowych, na przyk┼éad w Chodzie┼╝y, Inowroc┼éawiu, Pile, Sulechowie, W─ůgrowcu, Zielonej G├│rze. Pomniki, mogi┼éy powsta┼äcze i tablice pami─ůtkowe stanowi─ů bowiem najlepsz─ů form─Ö dokumentowania dziej├│w zrywu niepodleg┼éo┼Ťciowego i przetrwania pami─Öci, s─ů ponadto miejscem rocznicowych spotka┼ä, wspomnie┼ä i wyra┼╝ania powsta┼äcom uznania, czci i ho┼édu.

Przedstawiony tu wykaz miejsc pami─Öci mo┼╝e nie zawiera─ç wszystkich istniej─ůcych obiekt├│w.

BASZKÓW (gmina Zduny, powiat krotoszyński)
Na cmentarzu parafialnym, przy poprzecznej dr├│┼╝ce na prawo od g┼é├│wnej alejki, znajduje si─Ö symboliczny gr├│b parafian poleg┼éych w latach 1914-20, otoczony betonowym kraw─Ö┼╝nikiem. Na betonowym nagrobku widnieje we wn─Öce tablica z 64 nazwiskami , mi─Ödzy kt├│rymi na samej g├│rze umieszczono nazwiska dw├│ch pochowanych w tym grobie ofiar Powstania Wielkopolskiego: Marcina D─ůbrowskiego, poleg┼éego pod Rawiczem (przez LS nie odnotowano), i Stanis┼éawa Paw┼éowskiego (1899-1919), kt├│ry poleg┼é 19 II pod Korzeniem.

BOROWNICA (gmina Zduny, powiat krotoszyński)
Na skraju lasu na p├│┼énoc od wsi, w dolinie strumienia 150 m od drogi polnej Zduny-Chachalnia, znajduje si─Ö pod dwoma strzelistymi d─Öbami kopiec z kamieni polnych. Na najwi─Ökszych g┼éazach wykuto napisy: 1918-1968 Borownica Zduny i Powsta┼äcom Ko┼é┼é─ůtajowscy 1919-1979 (Liceum Og├│lnokszta┼éc─ůce w Krotoszynie nosi imi─Ö H. Ko┼é┼é─ůtaja). Obok umieszczono dawne kamienie graniczne sprzed II wojny ┼Ťwiatowej z literami P i D po bokach. Doj┼Ťcie do pomnika umo┼╝liwia zielony szlak pieszy, biegn─ůcy z Krotoszyna do Zdun.

KOBYLIN (miasto w powiecie krotoszyńskim)
1. Na pl. Glabera, obok klasztoru Franciszkan├│w, znajduje si─Ö wkomponowany w trawnik pomnik powsta┼äc├│w wielkopolskich i ofiar II wojny ┼Ťwiatowej (proj. Wojciech Korytowski i Tadeusz Piskorski). Ods┼éoni─Öto go w maju 1979 r. na miejscu pomnika powsta┼äc├│w z 1937 r., kt├│ry zniszczyli hitlerowcy. Z prawej strony le┼╝─ů na podwy┼╝szeniu dwie poziome p┼éyty granitowe, mi─Ödzy kt├│rymi umieszczono pochy┼éo przestrzenn─ů metalow─ů podobizn─Ö krzy┼╝a powsta┼äczego. Po lewej stoj─ů dwa nieregularne s┼éupy granitowe (na lewym metalowy herb Kobylina), a mi─Ödzy nimi usytuowano ostros┼éupowe elementy metalowe (na skrajnym z nich daty 1939-1945). Z przodu na tablicy ze szlifowanego granitu wykuto napis: Poleg┼éym i pomordowanym za Ojczyzn─Ö i wolno┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwo ziemi kobyli┼äskiej.
2. Na domu przy al. Powsta┼äc├│w Wielkopolskich 17 czarna tabliczka kamienna przypomina miejsce, sk─ůd 3 I 1919 r. wyruszy┼é do walki pierwszy oddzia┼é z Kobylina. U g├│ry ozdobiona jest wizerunkiem krzy┼╝ powsta┼äczego. Umieszczono j─ů tu w 1985 r., na miejscu poprzedniej tabliczki z 1957 r.
3. Na cmentarzu przy ul. Strzeleckiej, po lewej stronie g┼é├│wnej alejki, spoczywa w grobie rodzinnym Ignacy Gajowczyk (1871-1947), dow├│dca kampanii powsta┼äczej w Kobylinie. Gr├│b nakryty jest p┼éyt─ů betonow─ů.
4. Na tym cmentarzu, przy drugiej poprzecznej dr├│┼╝ce na lewo od g┼é├│wnej alejki, urz─ůdzono niewielk─ů kwater─Ö grob├│w uczestnik├│w Powstania Wielkopolskiego i ofiar II wojny ┼Ťwiatowej.

KOŹMIN WIELKOPOLSKI (miasto w powiecie krotoszyńskim)
1. W rozwidleniu ulic Ko┼Ťciuszki i Staszica, na miejscu niemieckiego pomnika z 1902 r., ods┼éoni─Öto 15 VIII 1929 r. kamienno-si┼╝owy pomnik Wolno┼Ťci d┼éuta W┼éadys┼éawa Marcinkowskiego. W 1939 r. zniszczyli go hitlerowcy. W ramach obchod├│w 750-lecia Ko┼║mina Wielkopolskiego w 1982 r. wzniesiono na tym miejscu pomnik ku czci ko┼║miniak├│w uczestnicz─ůcych w walkach wolno┼Ťciowych w latach 1410, 1466, 1848, 1906, 1918-19 i 1939-45 (proj. Jerzy Soboci┼äski). Pocz─ůtkowo mia┼é on funkcj─Ö ustawionego pionowo okaza┼éego g┼éazu z metalow─ů tablic─ů w kszta┼écie or┼éa z rozpostartymi skrzyd┼éami. P├│┼║niej na g┼éazie umieszczono figur─Ö ┼╝o┼énierza z granatem w r─Öku, ods┼éoni─Öta 1 IX 185 r., przypominaj─ůca posta─ç z poprzedniego pomnika. Cok├│┼é, brukowane otoczenie pomnika i s┼éupki do ogrodzenia ┼éa┼äcuchowego wykonano z regularnych kostek granitowych. Jeszcze p├│┼║niej za pomnikiem ustawiono ┼Ťcian─Ö licowan─ů nieregularnymi p┼éytkami kamiennymi z napisem u g├│ry: Pami─Öci poleg┼éych za Ojczyzn─Ö. Ni┼╝ej umieszczono 11 metalowych tabliczek przypominaj─ůcych wa┼╝ne wydarzenia, w┼Ťr├│d kt├│rych jest te┼╝ Powstanie Wielkopolskie.
2. Na starym cmentarzu przy ul. Pozna┼äskiej, po wschodniej stronie g┼é├│wnej alejki, znajduje si─Ö zbiorowy gr├│b 7 powsta┼äc├│w wielkopolskich (czterech poleg┼éych pod Rawiczem, jednego nieznanego, jednego zmar┼éego w 1919 roku i jednego w 1920 r.). Mogi┼éa otoczona jest ogrodzeniem ┼éa┼äcuchowym na betonowych s┼éupkach. Pionowy nagrobek betonowy, zwie┼äczony krzy┼╝em, wzniesiono 21 IX 1923 r. z inicjatywy Towarzystwa Powsta┼äc├│w i Wojak├│w. Na nim widnieje p┼éaskorze┼║ba z ga┼é─ůzkami laurow─ů i d─Öbow─ů, czapk─ů powsta┼äcz─ů, szabl─ů i sztandarem, ni┼╝ej za┼Ť napis ku czci poleg┼éych za wolno┼Ť─ç i niepodleg┼éo┼Ť─ç oraz kamienna tablica z nazwiskami pochowanych ku powsta┼äc├│w (w LS w czterech przypadkach podano inn─ů dat─Ö lub miejsce ┼Ťmierci).

KROTOSZYN (miasto powiatowe)
1. Na skwerze w rozwidleniu ulic Klonowicza i Zdunowskiej znajduje si─Ö od 1959 r. pomnik w kszta┼écie trapezowatego ostros┼éupa ┼Ťci─Ötego, zbudowanego z kamiennych bry┼é na schodkowym cokole. Na nim widnieje metalowy orze┼é (pochodzi on z pomnika wystawionego w 1922 r. na pl. Wolno┼Ťci i zniszczonego przez hitlerowc├│w), a ni┼╝ej marmurowa tablica ku czci powsta┼äc├│w wielkopolskich, z cytatem z Ignacego Krasickiego. Po bokach ustawiono metalowe znicze.
2. Na domu przy al. Powsta┼äc├│w Wielkopolskich 18 (dawniej hotel ÔÇ×BazarÔÇŁ, obecnie Przedszkole nr 3) ma┼é─ů tabliczk─Ö kamienn─ů upami─Ötniono miejsce, z kt├│rego Powiatowa Rada Ludowa kierowa┼éa ruchem powsta┼äczym.
3. Na frontonie Szko┼éy Podstawowej nr 1 im. Powsta┼äc├│w Wielkopolskich (al. Powsta┼äc├│w Wielkopolskich 13) znajduje si─Ö od 6 VI 1970 r. p┼éaskorze┼║ba betonowa przedstawiaj─ůca dw├│ch powsta┼äc├│w z broni─ů na tle or┼éa. Ni┼╝ej umieszczono wykonany w metalu napis: Patriotyzm ÔÇô m┼éodzie┼╝ 1970.
4. W holu nowego dworca kolejowego wmurowano wt├│rnie tablic─Ö marmurow─ů upami─Ötniaj─ůca zdobycie stacji w dniu 1 I 1919 r. o godz. 18 przez powsta┼äc├│w wspieranych przez poci─ůg pancerny ÔÇ×Pozna┼äczykÔÇŁ. Tablic─Ö ods┼éoni─Öto 1 I 1932 r., a ufundowa┼é j─ů Zwi─ůzek By┼éych Uczestnik├│w Powsta┼ä Narodowych. By┼éa ukryta w 1939 r. i imo poszukiwa┼ä prowadzonych przez gestapo nie zosta┼éa odnaleziona.
5. Po┼Ťrodku cmentarza przy ul. Raszkowskiej wzniesiono mauzoleum kaprala Franciszka Sowi┼äskiego (1898-1919) z Bo┼╝acin, ochotnika z 5. kampanii 12. pu┼éku strzelc├│w wielkopolskich, poleg┼éo 1 II pod Zdunami. Ma form─Ö krytego o┼étarza, pod kt├│rym umieszczono tablic─Ö z napisem informacyjnym. Po bokach znajduj─ů si─Ö dwie pary kolumn jo┼äskich, a w naro┼╝nikach ÔÇô cztery znicze betonowe, ca┼éo┼Ť─ç za┼Ť otoczono betonow─ů balustrad─ů.
6. Na prawo i lewo od mauzoleum znajduje si─Ö kwatera kilkudziesi─Öciu grob├│w powsta┼äc├│w wielkopolskich, z nagrobkami r├│┼╝nego rodzaju. Opr├│cz tego uczestnicy powstania pochowani s─ů w kwaterze grob├│w ┼╝o┼énierskich i w innych miejscach cmentarza.

LUTOGNIEW (gmina Krotoszyn, powiat krotoszyński)
Na cmentarzu parafialnym, w trzecim rz─Ödzie na prawo blisko bramy wjazdowej, spoczywaj─ů J├│zef Konieczny (1990-19), poleg┼éy 19 III (wed┼éug LS 21 II pod Chachalni─ů) i Stanis┼éaw Szczurek (1897-1919), poleg┼éy 26 IV pod Kotowskiem. Mogi┼éa nakryta jest dwoma p┼éytami betonowymi i ma wsp├│lny lastrykowy nagrobek z wizerunkiem g┼éowy Chrystusa oraz czarn─ů tablic─ů informacyjn─ů.

ROZDRA┼╗EW (wie┼Ť gminna w powiecie krotoszy┼äskim)
Na cmentarzu parafialnym przy ul. Pleszewskiej (wylotowej w kierunku Dobrzycy), po prawej stronie g┼é├│wnej wsi, spoczywa w zbiorowym grobie 11 poleg┼éych powsta┼äc├│w wielkopolskich, w tym pi─Öciu w walkach 6-9 II 1919 r. o Zduny (w LS figuruje tych pi─Öciu, z adnotacj─ů o pochowaniu na innych cmentarzach, a tak┼╝e dw├│ch innych, zmar┼éych w marcu i kwietniu 1919 r.). Kwadratowa mogi┼éa otoczona jest ogrodzeniem ┼éa┼äcuchowym na betonowych s┼éupkach. Na niej znajduje si─Ö ustawiony pionowo g┼éaz ÔÇô czerwony granit z wykutymi nazwiskami powsta┼äc├│w, zwie┼äczony krzy┼╝em metalowym, ufundowany 23 X 1927 r. przez rodziny i koleg├│w z kompanii rozdra┼╝ewskiej (proj. W┼éodarczyk). Poni┼╝ej le┼╝y uko┼Ťnie p┼éyta betonowa z wierszem podobnym do dziewi─Öciowiersza z pomnika ostrzeszowskiego i okr─ůg┼éym medalionom z wizerunkiem czapki powsta┼äczej na skrzy┼╝owanych szablach. W okresie okupacji hitlerowskiej niekt├│re elementy pomnika by┼éy ukryte.

SULMIERZYCE (miasto w powiecie krotoszyńskim)
1. Po┼Ťrodku Rynku od 1966 r. le┼╝y g┼éaz metalowym or┼éem i tak─ů sam─ů tablic─ů ku czci walcz─ůcych w powstaniach w latach 1848 i 1863, w Powstaniu Wielkopolskim, kampanii wrze┼Ťniowej i okupacji hitlerowskiej, kt├│rzy czynem i krwi─ů serdeczn─ů swe umi┼éowanie do ziemi ojczystej ┼Ťwiadczyli. G┼éaz spoczywa na cokole z kamieni polnych. Po bokach umieszczono dwa znicze blaszane.
2. Na p├│┼énoco-zachodnim naro┼╝niku starego cmentarza przy ul. Staroko┼Ťcielnej, po zewn─Ötrznej stronie ogrodzenia, wzniesiono w 1968 r. kopczyk z kamieni spojonych zapraw─ů. Umieszczona na nim tablica ze sztucznego kamienia, ozdobiona krzy┼╝em powsta┼äczym, upami─Ötnia miejsce ┼Ťmierci Piotra Zielezi┼äskiego (1873-1919), szeregowca ze Stra┼╝y Ludowej, kt├│ry poleg┼é 31 I (wed┼éug LS 30 I) w czasie ataku niemieckiego na Sulmierzyce.
3. Na starym cmentarzu przy ul. Staroko┼Ťcielnej, na lewo od g┼é├│wnego wej┼Ťcia, pochowano wspomnianego wy┼╝ej Piotra Zielezi┼äskiego. Gr├│b ma obramowanie betonowe i taki sam zwie┼äczony krzy┼╝em nagrobek stylizowany na kamie┼ä naturalny, z czarn─ů tablic─ů informacyjn─ů i miejscem, w kt├│rym dawniej umieszczone by┼éo owalne zdj─Öcie poleg┼éego.
4.W g┼é─Öbi tego cmentarza spoczywa Telesfor Fibak (1870-1929), dow├│dca kompanii sulmierzyckiej w Powstaniu Wielkopolskim. Gr├│b ma p┼éyt─Ö betonow─ů oraz trapezowaty nagrobek z wyrytym krzy┼╝em powsta┼äczym i czarn─ů tablic─ů informacyjn─ů.

ZDUNY (miasto w powiecie krotoszyńskim)
1. Po┼Ťrodku pl. 700-lecia wznosi si─Ö betonowy pomnik, zaadaptowany w okresie mi─Ödzywojennym ze stoj─ůcego tu wcze┼Ťniej pomnika niemieckiego. Na schodkowym podwy┼╝szeniu znajduje si─Ö prostopad┼éo┼Ťcienny cok├│┼é, na kt├│rym ustawiono kolumn─Ö z g┼éowic─ů w stylu kompozytowym, zwie┼äczon─ů or┼éem z rozpostartymi skrzyd┼éami. Na cokole z przodu widnieje napis: Cze┼Ť─ç poleg┼éym synom miasta Zduny, a po bokach daty: 1918-1919 i 1939-1945.
2. W p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci cmentarza, znajduj─ůcego si─Ö przy ko┼Ťciele parafialnym, pochowano w zbiorowym grobie powsta┼äc├│w poleg┼éych w lutym 1919 r. w walkach pod miastem. Nagrobek o kszta┼écie zbli┼╝onym do tr├│jk─ůta, zwie┼äczony ma┼éym krucyfiksem, wykonano z betonu stylizowanego na kamie┼ä naturalny. Na nim umieszczono cztery czarne tablice z napisem ku czci bohater├│w oraz nazwiskami 17 poleg┼éych i datami ich ┼Ťmierci (w LS figuruje 16 z nich, w kilku przypadkach z inn─ů dat─ů ┼Ťmierci, a w dw├│ch przypadkach podano, ┼╝e pochowani s─ů na innych cmentarzach). Wok├│┼é mogi┼éy u┼éo┼╝ono kraw─Ö┼╝nik betonowy. Nagrobek zniszczyli hitlerowcy w 1941 r.; zosta┼é on odbudowany w 1946 r.

Publikacja:
Sebastian Kalak
Podoba Ci si─Ö?
Rate this item
(0 głosów)
stop-hejt
Dzielenie si─Ö opini─ů jest cenne, ale mo┼╝e rani─ç innych!
Komentujesz? Nie ra┼ä i nie obra┼╝aj innych! "Nie" dla komentarzy zawieraj─ůcych - przemoc, pomawianie, gro┼║by, propagowanie nienawi┼Ťci, fa┼észywe informacje, spam. Widzisz tak─ů wypowied┼║? Zg┼éo┼Ť j─ů, korzystaj─ůc z opcji zg┼éo┼Ť nadu┼╝ycie.