• pi─ůtek, 05 kwiecie┼ä 2013 07:02

Tradycyjna wsp├│┼éczesno┼Ť─ç

Tradycyjna wspó┼éczesno┼Ť─ç
Tradycyjna wspó┼éczesno┼Ť─ç © archiwum

Wielkanoc to najwa┼╝niejsze i najstarsze ┼Ťwi─Öto chrze┼Ťcija┼äskie. ┼Ümigus-dyngus, palemki ÔÇ×wile┼äskieÔÇŁ, Pucheroki i zanoszenie ┼Ťwi─Öconych jaj na cmentarz. Sprawd┼║, kt├│re tradycje przetrwa┼éy do dnia dzisiejszego.

Masz zdj─Öia lub film do tego artyku┼éu?   Wy┼Ťlij je do nas!

Typography
  • Small
Udost─Öpnij to

NIEDZIELA PALMOWA
Inaczej nazywana Kwietn─ů lub Wierzbn─ů, by┼éa wst─Öpem do Wielkiego Tygodnia. Tego dnia ludzie uczestniczyli we mszy, podczas kt├│rej ksi─ůdz ┼Ťwieci┼é palmy ÔÇô symbol odradzaj─ůcego si─Ö ┼╝ycia. Wprowadza┼éa atmosfer─Ö nadchodz─ůcych ┼Ťwiat, zwiastuj─ůc ┼Ťmier─ç i zmartwychwstania i nie┼Ťmiertelno┼Ť─ç duszy cz┼éowieka. Ju┼╝ w ┼Ürod─Ö Popielcow─ů  ┼Ťcinano ga┼é─Özie wierzby (malin i porzeczek r├│wnie┼╝ by┼éy wykorzystywane), wstawiano do wazonu z wod─ů, by zazieleni┼éy si─Ö na Niedziel─Ö Palmow─ů, a z nich przygotowywano palmy wielkanocne. Wykorzystywano r├│wnie┼╝ inne ro┼Ťliny: cis, bor├│wk─Ö, wid┼éak, bukszpan czy barwinek. Obecnie Krotoszynie kupujemy gotowe palmy u ulicznych sprzedawc├│w, bardzo cz─Östo w ostatniej chwili przed samym nabo┼╝e┼ästwem. Najcz─Ö┼Ťciej s─ů to ga┼é─ůzki wierzby ozdobione baziami i bukszpanem, ale r├│wnie┼╝ palemki ÔÇ×wile┼äskieÔÇŁ uplecione z suszonych traw, kwiat├│w i mch├│w. Mia┼éa chroni─ç ludzi, zwierz─Öta, pola i domy przed wszelkim z┼éem z tego i tamtego ┼Ťwiata, czarami i ogniem. W krotoszy┼äskim regionie wierzono, ┼╝e w┼éo┼╝enie pob┼éogos┼éawionej palmy za ┼Ťwiaty obraz uchroni mieszka┼äc├│w tego domu przed nieszcz─Ö┼Ťciami. Istnia┼é r├│wnie┼╝ wyczaj po┼éykania bazi, by zapobiec b├│lom g┼éowy i gard┼éa. Dodawano je r├│wnie┼╝ w formie sproszkowanej do napar├│w, kt├│re mia┼éy uzdrawia─ç ludzi i zwierz─Öta. Mieszkano je z ziarnem siewnym i podo┼éano pod pierwsz─ů zaoran─ů skib─Ö. Z pob┼éogos┼éawionych ga┼é─ůzek wierzby tworzono krzy┼╝yki, kt├│re potem wtykano w pola. Wierzono, ┼╝e B├│g pob┼éogos┼éawi i b─Ödzie urodzaj, ale r├│wnie┼╝ uchroni przed burzami i gradobiciem. XVII-wieczne ┼║r├│d┼éa donosz─ů, ┼╝e w Wierzbn─ů Niedziel─Ö, poprzebierani ch┼éopcy tzw. Pucheroki, pojawiali si─Ö w podkrakowskich wsiach rankiem, stukaj─ůc do drzwi i okien, prosz─ůc o danin─Ö: ÔÇ×Jak mi nie dacie jajek pi─Ö─ç, to b─Öd─Ö wasz zi─Ö─çÔÇŁ. Za swoje zabawne rymowanki ch┼éopcy otrzymywali jedzenie (g┼é├│wnie jajka), ale r├│wnie┼╝ par─Ö groszy.

WIELKI TYDZIEŃ
To czas nie tylko porz─ůdkowania dom├│w, ale i w┼éasnego sumienia poprzez pokut─Ö, posty i umartwienie si─Ö. W Wielkim Tygodniu pozosta┼éa tradycja i rozpami─Ötywania ostatnich dni Chrystusa. Niegdy┼Ť ┼Ťwi─Öcono wod─Ö i ogie┼ä oraz przygotowywano jaja wielkanocne. To r├│wnie┼╝ koniec postu, kt├│ry oznacza┼é zemst─Ö na uprzykrzonym ┼╝urze i ┼Ťledziu. Ludzie bawili si─Ö z tzw. wieszaniu ┼╝uru albo pogrzeb ┼╝uru i ┼Ťledzia.  W niekt├│rych regionach Polski do dnia dzisiejszego dokonuje si─Ö w nocy z Wielkiego Czwartku na Wielki Pi─ůtek, obrz─Ödowego obmywania lub k─ůpieli w rzekach i potokach. Czynno┼Ť─ç t─Ö nale┼╝y wykona─ç przed wschodem s┼éo┼äca i wr├│ci─ç, nie ogl─ůdaj─ůc si─Ö, ÔÇ×bo jak si─Ö obe┼║ra┼é, to z┼ée duchy za nim lecia┼éyÔÇŁ. Woda to symbol unicestwienia ÔÇ×starego cz┼éowiekaÔÇŁ, a narodziny nowego, kt├│remu woda zapewni moc i zdrowie.
W Wielki Pi─ůtek  nie pracowano w polu, jednak w gospodarstwie nale┼╝a┼éo wykona─ç wiele czynno┼Ťci, kt├│re zapewnia┼éy urodzaj, bo jak powiada stare porzekad┼éo: ÔÇ×W Wielki Pi─ůtek dobry zasiewu pocz─ůtekÔÇŁ. Zatem kobiety sia┼éy w ogr├│dkach warzywa i kwiaty. Zawsze pieczono wielkanocny chleb, a oblepionymi r─Ökami kobiety obejmowa┼éy drzewa, by rodzi┼éy owoce. Gospodarze obwi─ůzywali pnie s┼éomianymi powr├│s┼éami, trz─Ö┼Ťli nimi i uderzali je zielonymi ga┼é─ůzkami, podobnie jak czynili to ludzie sobie nawzajem w Niedziel─Ö Palmow─ů. Mia┼éo to zapewni─ç urodzaj na przysz┼éy rok.
Wielki Czwartek i Wielki Pi─ůtek to czas przygotowa┼ä ┼Ťwi─ůtecznych potraw. Ka┼╝da gospodyni pragnie jak najlepiej sprosta─ç temu nie┼éatwemu zadaniu. Po domach unosi┼éy si─Ö zapachy pieczonego chleba, ciast, rozmaitych mi─Ös, w─Ödzonych kie┼ébas, gotowanych szynek i bigosu. Jednak punktem honoru ka┼╝dej gospodyni by┼éy Dorobne baby dro┼╝d┼╝owe, kt├│re w ka┼╝dej chwili mog┼éy ÔÇ×opa┼Ť─çÔÇŁ z powodu przeci─ůgu, trzaskania drzwiami albo g┼éo┼Ťnej rozmowy. Tradycja na Podhalu g┼éosi, ┼╝e w Wielki Pi─ůtek ga┼║dzimy od samego ┼Ťwitu ubija┼éy mas┼éo do ┼Ťwi─Öconego. Przy pomocy zwyk┼éej ┼éy┼╝ki potrafi┼éy wyrze┼║bi─ç z niego baranka. Takie po┼Ťwi─Öcone mas┼éo przez ca┼éy nast─Öpny rok s┼éu┼╝y┼éo jako lek dla ludzi i zwierz─ůt. Do dzi┼Ť na Ziemi Sanockiej i w Pruchniku przetrwa┼éa tradycja wieszania Judasza. Obrz─Öd ten rozpoczyna┼é si─Ö noc─ů z Wielkiego Czwartku na Wielki Pi─ůtek i trwa┼é do wielkopi─ůtkowego popo┼éudnia. Niesamowitych rozmiar├│w kuk┼é─Ö, niekiedy wysok─ů na 3 m, po procesie s─ůdowym wieszano jak najwy┼╝ej, na s┼éupie, kominie, drzewie, niekiedy nawet na wie┼╝y ko┼Ťcielnej. Nast─Öpnego dnia Judasza zrzucano, bito, szarpano i w┼é├│czono po ulicy, by na koniec wysypa─ç z niego s┼éom─Ö i podpali─ç lub utopi─ç w stawie.

TRIDUUM PASCHALNE
Podczas Wielkiego Tygodnia ko┼Ťci├│┼é staje si─Ö domem ┼╝a┼éoby, w kt├│rym panuje cisza i ciemno┼Ť─ç. W Wielk─ů ┼Ürod─Ö gasi si─Ö ┼Ťwiece na o┼étarzu, a w Wielki czwartej klekotanie ko┼éatek zast─Öpuje g┼éos dzwon├│w. Nadchodzi dzie┼ä M─Öki Pa┼äskiej. Istotn─ů tradycj─ů wielkanocn─ů jest Misterium. Role postaci biblijnych, Jezusa, aposto┼é├│w, Szymona Cyrenejczyka, Pi┼éata, rzymskich ┼╝o┼énierzy odgrywaj─ů zakonnicy i mieszka┼äcy pobliskich wsi. Ta tradycja jest popularna nie tylko na wsiach, bo obraz M─Öki Pa┼äskiej, poch├│d drogi krzy┼╝owej go┼Ťci na ulicach miast. Wielki Pi─ůtek to dla chrze┼Ťcijan wa┼╝ny dzie┼ä. ┼Üredniowieczne misteria przynios┼éy w tym dniu tradycj─Ö ods┼éoni─Öcia grobu Chrystusa. Do dzi┼Ť kultywowany jest zwyczaj ÔÇ×chodzenia na grobyÔÇŁ, czyli odwiedzania ich w r├│┼╝nych ko┼Ťcio┼éach.
Cz─Östo trzeba nawet sta─ç w kolejkach. W przesz┼éo┼Ťci by┼é to czas kwestowania przez damy z towarzystwa na rzecz biednych. Jedn─ů z najpi─Ökniejszych i najbardziej popularnych do dnia dzisiejszego tradycji jest ┼Ťwi─Öcenie potraw. Odbywa si─Ö ono w Wielk─ů Sobot─Ö. Pocz─ůtkowo ksi─ůdz przychodzi┼é do domu i ┼Ťwi─Öci┼é wszystko, co zosta┼éo przygotowane przez gospodyni─Ö. By┼éo to przede wszystkim bogate jedzenie: chleb, jaka, kolorowe pisanki, w─Ödliny, mi─Öso, baby wielkanocne, placki, baranek z ciasta, mas┼éa albo cukru, chrzan, s├│l i pieprz. Dzisiaj te wszystkie wspania┼éo┼Ťci przynosi si─Ö do ko┼Ťcio┼éa, w pi─Öknie przyozdobionych koszykach. Stara tradycja m├│wi o zwyczaju powrotu ze ┼Ťwi─Öconym do domu. Nale┼╝a┼éo bowiem obej┼Ť─ç dom trzy razy, by wyp─Ödzi─ç z niego z┼éo.

WIELKANOC
Jest to najrado┼Ťniejsze ┼Ťwi─Öto w ko┼Ťcielnym roku liturgicznym. W niedziel─Ö wielkanocn─ů dzwony ko┼Ťcielne brzmi─ů w szczeg├│lny spos├│b, oznajmiaj─ůc zmartwychwstania Chrystusa. Na Podhalu wierzono, ┼╝e mog┼éy one obudzi─ç ┼Ťpi─ůcych w Tatrach rycerzy, by szli walczy─ç o wolno┼Ť─ç ojczyzny. Spi┼╝owego g┼éosu wielkanocnych dzwon├│w ba┼éy si─Ö z┼ée moce, a ludzie pod wp┼éywem ich d┼║wi─Öki, wyrzucali z serca nienawi┼Ť─ç. Od XVIII wieku msze rezurekcyjne odprawiano, nie o p├│┼énocy, lecz o ┼Ťwiecie. Cz─Östo towarzyszy┼éy im wystrza┼éy ze strzelb, pistolet├│w, mo┼║dzierzy, by przebudzi─ç ┼Ťwiat do ┼╝ycia. Po sko┼äczonych przygotowaniach mo┼╝na by┼éo zasi─ů┼Ť─ç do sto┼éu, podzieli─ç si─Ö ÔÇ×┼Ťwi─ÖconymÔÇŁ i z┼éo┼╝y─ç sobie ┼╝yczenia wszelkiej pomy┼Ťlno┼Ťci i zdrowia. Na wielkanocnym stole kr├│lowa┼éo jajko jako symbol ┼╝ycia. Wiele mitologii opowiada o jajku jako pocz─ůtku. To r├│wnie┼╝ znak zmartwychwstania, odrodzenia, powrotu do ┼╝ycia. Wierzenie ludowe przywo┼éuj─ů jajko jako lekarstwo na wszelk─ů chorob─Ö, urok, ochron─Ö przed po┼╝arem, pomoc w zdobywaniu ukochanej osoby, zapewnia┼éo urodzaj, szcz─Ö┼Ťcie i pomy┼Ťlno┼Ť─ç. Wydmuszki pisanek wielkanocnych po┼éo┼╝one pod drzwiami owocowymi mia┼éy chroni─ç je przed szkodnikami. Wierzono, ┼╝e rzucone w p┼éomienie ugasz─ů po┼╝ar.
Pisanki, kraszanki, rysowanki, oklejanki mia┼éy sens symboliczny. Uwa┼╝ano, ┼╝e malowanie jaj jest jednym z warunk├│w istnienia ┼Ťwiata. W naszej polskiej tradycji zdobieniem jej ze wzory geometryczne lub ro┼Ťlinne zajmowa┼éy si─Ö kobiety, pilnuj─ůc, by m─Ö┼╝czy┼║ni zbyt wcze┼Ťnie ich nie widzieli.

ZAJ─äC I JAJKA
W wielu kulturach, ju┼╝ w staro┼╝ytno┼Ťci, zaj─ůc by┼é symbolem odradzaj─ůcej si─Ö przyrody, wiosny i p┼éodno┼Ťci. By┼é czczony z racji swej witalno┼Ťci, a tak┼╝e uznawany za symbol zmys┼éowo┼Ťci i tch├│rzostwa. Wierzono tak┼╝e, ┼╝e pod postaci─ů zaj─ůca ukazuj─ů si─Ö wied┼║my na rozstajach dr├│g. W XVII wieku skojarzono go z jajkiem wielkanocnym, do Polski natomiast przyw─Ödrowa┼éa prawdopodobnie oko┼éo XX wieku z Niemiec. Wsp├│┼écze┼Ťnie jest raczej rekwizytem ┼Ťwi─ůtecznym, a nie bohaterem obrz─Ödu.
Od dawna panowa┼é zwyczaj obdarowywania si─Ö jajkami. Wr─Öczono je cz┼éonkom rodziny, dzieciom. Je┼Ťli ch┼éopakowi spodoba┼éa si─Ö dziewczyna, darowa┼é jej pisank─Ö, je┼Ťli ta j─ů przyj─Ö┼éa oznacza┼éo to, ┼╝e odwzajemnia jego uczucia. W niekt├│rych regionach Polski do dnia dzisiejszego chowa si─Ö w ogrodzie, domu czy obej┼Ťcie koszyczki z kolorowymi jajkami i s┼éodyczami. W niedziel─Ö wielkanocn─ů lub w czwartek zwany ÔÇ×zaj─ůczkiemÔÇŁ dzieci wyrusza┼éy na poszukiwanie dar├│w, kt├│re jak wierzy┼éy, przynosi┼éy zaj─ůc. Dawniej pisanki zanoszono na cmentarz, by obdarowywa─ç nimi zmar┼éych. Toczono je po mogi┼éach lub zakopywano w ziemi.

LANY PONIEDZIAŁEK
Nikomu nie m├│g┼é uj┼Ť─ç na sucho ÔÇ×Dzie┼ä ┼Ťw. LejkaÔÇŁ, tak ┼╝artobliwie nazywano lany poniedzia┼éek. Najch─Ötniej urz─ůdzano ┼Ťmigus-dyngus naj┼éadniejszym i najbardziej lubianym pannom. Nieszcz─Ö┼Ťliwa i obra┼╝ona by┼éa ta, kt├│rej nie oblano wiadrem wody, tudzie┼╝ nie wrzucono do rzeki. Pierwotnie dyngusowanie oznacza┼éo wymuszania datk├│w, przede wszystkim jajek, gro┼╝─ůc przymusow─ů k─ůpiel. ┼Ümigus za┼Ť oznacza┼éa uderzenie r├│zg─ů, ga┼é─ůzk─ů lub palm─ů. Na ┼Ül─ůsku Cieszy┼äskim oblewano dziewczyny wod─ů, a nast─Öpnie ÔÇ×suszonoÔÇŁ je uderzeniami wierzbowymi ga┼é─ůzkami. P├│┼║niej te dwa odr─Öbne zwyczaje zosta┼éy po┼é─ůczone i nazwano je ┼Ťmigus-dyngus.

Publikacja:
Sebastian Kalak
Podoba Ci si─Ö?
Rate this item
(0 głosów)
stop-hejt
Dzielenie si─Ö opini─ů jest cenne, ale mo┼╝e rani─ç innych!
Komentujesz? Nie ra┼ä i nie obra┼╝aj innych! "Nie" dla komentarzy zawieraj─ůcych - przemoc, pomawianie, gro┼║by, propagowanie nienawi┼Ťci, fa┼észywe informacje, spam. Widzisz tak─ů wypowied┼║? Zg┼éo┼Ť j─ů, korzystaj─ůc z opcji zg┼éo┼Ť nadu┼╝ycie.